Top

Lễ hội Đình Cơm thi ở làng Thanh Đớn

Ngày đăng: 17-01-2014, 10:45 am

 Nghiaphat.vn - Làng Thanh Đớn (bao gồm Thanh Đớn Nội và Thanh Đớn Ngoại) thuộc xã Hà Thanh (Hà Trung) xưa thuộc xã Thanh Đán, tổng Đông Bạn, huyện Tống Sơn, phủ Hà Trung, là miền đất cổ, chứa đựng nhiều dấu ấn lịch sử văn hóa, hình thành và phát triển cùng với lịch sử dựng nước và giữ nước của dân tộc.

Lễ hội Đình Cơm thi ở làng Thanh Đớn

Lễ hội Đình Cơm thi ở làng Thanh Đớn

Ngày xuân về làng quê yên ả, hòa mình vào lễ hội Đình Cơm thi và đặc biệt tham dự cuộc thi thổi cơm dâng cúng thành hoàng sẽ thấy dần hiện ra các lớp văn hóa và dấu ấn thời gian đã tích hợp và bồi tụ ở Thanh Đớn - dải đất xanh tự bao đời ẩn mình sau rặng tre, soi bóng bên dòng sông Tống Giang nước biếc.

Đối với cư dân nông nghiệp, canh tác trồng lúa nước xứ Thanh, hầu như ở miền quê nào cũng có tục thổi cơm thi, nhưng có một ngôi đình - cơ sở thờ tự mang một cái tên đặc biệt, đáng nhớ: “Đình Cơm Thi” như ở Thanh Đớn này thì không đâu có cả.

Về nguồn gốc Đình Cơm thi ở Thanh Đớn gắn liền với việc tri ân danh tướng Phan Tây Nhạc, người con của đất Tống Sơn có công chống giặc ngoại xâm, dạy cho dân chăm lo việc nông tang từ thủa vua Hùng. Xưa kia hàng năm vào các ngày từ mùng 8 đến mùng 10 tháng giêng và những năm gần đây từ mùng 10 đến 12 tháng giêng làng mở hội thổi cơm thi tại ngôi đình linh thiêng này. Cùng với Thanh Đớn, đền Hạ xã Hà Tiến cũng thờ tướng quân Phan Tây Nhạc (còn gọi là Phan Vĩ Nhạc).

Theo Ngọc Phả đình Thị Cấm (Từ Liêm, Hà Nội) còn lưu giữ do Hàn lâm viện Ðông các đại học sĩ Nguyễn Bính vâng soạn vào năm đầu Hồng Ðức (1470) và thần tích đình xã Xuân Phương cũng ở huyện Từ Liêm cho biết:

Ông Phan Tây Nhạc, tổ tiên họ Phan là người Hà Trung, Châu Ái (Thanh Hóa). Khi mới sinh thân thể mập mạp béo trắng, mặt vuông tai lớn. Khi lớn lên có tài năng sức mạnh hơn người, văn chương võ nghệ toàn diện, lại tinh thông các phép lục giáp, thần phù, không ai sánh nổi.

Nghe nói núi Tản Viên có Tản Viên Sơn Thánh có gậy tiên, sách thần và phép thuật biến hóa vô cùng, Phan Tây Nhạc bèn tìm đến tận nơi xin gặp, khi vào bái yết Sơn Thánh, Sơn Thánh nghe lời nói hiền từ, ngắm diện mạo anh hùng, hỏi tên tuổi, rồi Sơn Thánh giao cho cậu giữ gìn mục lục của các vị Thánh Cơ. Tình cảm ngày một khăng khít, ở luôn bên cạnh Sơn Thánh.

Phan Ông tính tình điềm đạm vui vẻ với dân, dạy bảo lễ nghi, sửa sang phong tục, mọi người kính yêu tôn gọi là Phan Ông Tây Nhạc.

Thuở ấy quân Thục kéo đại binh sang đánh nước ta, nhà vua phong cho Phan Ông làm Nhạc Tướng quân, giao cho cầm 3 vạn quân sĩ đi tiên phong. Quân Thục đông, nhưng không chống đỡ nổi, dày xéo lên nhau tháo chạy, thây chất thành núi. Trải bốn triều Ðinh, Lê, Lý, Trần đều ban phong sắc mệnh: Phan Tây Nhạc Ðại Vương, Hộ quốc cứu dân, muôn đời huyết thực, hương hỏa bất tuyệt. Phan Tây Nhạc sinh ngày 12/2 âm lịch, mất ngày 1 tháng chạp.

Tri ân công đức của Phan Tây Nhạc Ðại Vương và các vị tiền nhân có công với dân với nước, đến hẹn lại về vào dịp mùa xuân không chỉ có quê gốc của ngài ở Hà Trung, xứ Thanh mà cả những địa phương ông từng lưu dấu, nhân dân đều tổ chức nấu cơm thi. Mỹ tục này ôn lại thời Phan Tây Nhạc trẩy quân dẹp giặc, ngài bèn mở cuộc thi thổi cơm để chọn người nuôi quân giỏi phục vụ quân đội, vừa nấu cơm, vừa cấp tốc hành quân diệt giặc và Đình cơm thi Thanh Đới thờ ngài cũng gắn liền với mỹ tục này kể từ ngày đó.

Đình Cơm thi làng Thanh Đớn xưa là ngôi đình cổ nhìn ra sông Tống giang. Ngôi đình thờ Phan Tây Nhạc Ðại Vương về sau rước Tô Hiến Thành – viên quan văn võ toàn tài thời Lý, cai quản miền đất Thanh Hoá và Tống Quốc Sư, người Trung Quốc kết nghĩa anh em cùng với Tô Hiến Thành vào đình phối thờ. Hàng năm lễ hội Đình Cơm thi khai mở, thu hút không chỉ nam phụ lão ấu ở Tống Sơn tham dự mà còn dắt díu người dân khắp xứ Thanh vào hội.

Theo lệ, trước ngày vào hội chính mùng 8 tháng giêng, làng Thanh Đớn làm lễ nhập tịch. Đúng giờ Tý - lúc nửa đêm, ông từ và các vị tiên chỉ mở cung cấm, dâng lễ cáo yết trời đất, thành hoàng rồi làm lễ mộc dục, dùng nước ngũ vị hương để tắm tượng, lau đồ thờ rồi sau đó phong mũ áo đại trào cho tượng thờ, an vị trên ngai và xin phép Phan Tây Nhạc Ðại Vương và các vị phúc thần cho phép làng xã mở hội cơm thi. Sáng hôm sau (mùng 8), vào giờ Thìn (Từ 7 đến 9 giờ) toàn thể dân làng tổ chức rước kiệu thờ theo nghi thức cổ. Kiệu thờ gồm có kiệu Ông (Phan Tây Nhạc), kiệu Bà (Hoa Dung công chúa - Vợ Phan Ông) và kiệu thờ vị quan thanh liêm chính trực thời Lý Tô Hiến Thành. Các kiệu rước thờ theo kiểu bát cống, kiệu mui luyện, kiệu võng sơn son thiếp vàng rực rỡ. Hành trình của đoàn rước kiệu khởi đầu từ đền Ông tới đền Bà rồi trở về tập hợp tại đình có kiệu của Hội đồng thần linh ra nghênh đón.

Khi các cỗ kiệu đã yên vị, lễ vật dâng cúng đã biện sẵn cũng là lúc dàn trống tế nổi lên, việc tế lễ theo lệ cổ diễn ra nghiêm trang và thành kính. Không gian tế lễ được diễn ra trong đình. Trong lễ có màn hát múa trống cơm tế thần và múa mộc nhằm ôn lại công nghiệp của thành hoàng làng vừa có công giúp vua chống giặc giữ yên bờ cõi, vừa giúp dân chăm lo việc nông tang cho thực túc, binh cường. Bài chúc văn hàm súc mà thiêng liêng, khiến cho người dự lễ mắt rưng rưng lệ, lòng khắc ghi công lao khó nhọc của tiền nhân đối với mảnh đất này và mong cầu thành hoàng và các vị phúc thần phù hộ cho làng xã và trăm họ bình an, nhân khang vật thịnh.

Sau khi hóa chúc và lễ tất, mọi người tập trung trước sân đình để dự hội thổi cơm thi ôn lại tích xưa. Thanh Đớn xưa chia làm Thanh Đớn Nội và Thanh Đớn Ngoại. Thanh Đớn Nội lại chia ra các phe giáp: Nhất, nhị, tam, tứ, ngũ và Thanh Đớn Ngoại cũng có các giáp như vậy. Trước khi vào hội cơm thi hàng tháng trời, các bậc cao niên và người dân Thanh Đớn Nội và Thanh Đớn Ngoại đã lựa chọn con em của mình và tổ chức tập luyện chu đáo để cuộc thi diễn ra suôn sẻ và giành phần thắng. Vào hội, các giáp cử ra từng cặp trai thanh gái đảm, giỏi giang việc đồng áng và nội trợ đua tài. Sau tiếng trống báo hiệu cuộc thi đã điểm, người trong cuộc thi hối hả khẩn trương, bà con làng xã vòng trong vòng ngoài hò reo cổ vũ, cuộc thi mỗi lúc càng tỏ ra quyết liệt.

Việc thi tài đòi hỏi những cô thôn nữ giã thóc, giần, sàng, nấu cơm phải nhanh nhẹn khéo tay, phải chọn thóc tốt để cơm nấu dẻo thơm, chóng chín. Những chàng trai được chọn chạy đi lấy nước, dùng cật tre và bùi nhùi kéo lửa, dùng nứa khô để nhóm lửa thổi cơm… đều là thanh niên vừa có sức khỏe, lại mưu trí nhanh nhẹn, phối hợp nhịp nhàng với các cô gái để có nồi cơm đoạt giải, dâng cúng thành hoàng với niềm tôn kính.Sau một tuần hương tiến hành các thao tác: kéo lửa từ cật tre khô, giã gạo từ thóc, đi lấy nước, bắc bếp thổi cơm… cặp nào nấu cơm chín trước, cơm dẻo vừa trắng lại thơm ngon đơm cúng Thánh vào lúc chính Ngọ là thắng cuộc, đồng nghĩa với giáp của cặp thi tài ấy được giải nhất. Giáp nào được giải, họ tin rằng năm đó việc đồng áng trong làng, ngoài xã sẽ phong đăng hòa cốc, mọi việc thuận lợi, may mắn.

Trong thời gian diễn ra lễ hội Đình Cơm thi, các trò chơi dân gian như: đánh cờ người, đánh bài điếm, chơi đu, thi chạy thẻ, chọi gà, đấu vật… cũng diễn ra hào hứng, sôi nổi.

Đình Cơm thi làng Thanh Đớn xưa trải qua thời gian đã xuống cấp nghiêm trọng, sau một thời gian huy động công sức và tiền của đóng góp của bà con làng xã và sự hỗ trợ của Nhà nước, mới đây ngôi đình đã được tu bổ và tôn tạo lại theo thức kiến trúc cổ khang trang, to đẹp, đáp ứng lòng mong mỏi không chỉ của người dân nơi đây mà còn đối với du khách trong và ngoài tỉnh. Giữa những ngày đầu xuân, hội thổi cơm thi cũng được tổ chức trang trọng và vui tươi khiến cho lòng người xốn xang, rạo rực.

Lễ hội Đình Cơm thi ở làng Thanh Đớn là mỹ tục cổ được các thế hệ người dân nơi đây trao truyền và phát huy, mang đậm ý nghĩa nhân văn tưởng nhớ công ơn tiền nhân buổi đầu khởi nghiệp, bảo vệ và dựng xây non sông yêu dấu, vừa thể hiện tính cộng cảm, cộng mệnh ở làng xã cổ truyền. Lễ hội nơi đây tích hợp nhiều giá trị văn hóa, tín ngưỡng, thẩm mỹ đặc sắc cần tiếp tục duy trì, phát huy và đắp bồi thêm những giá trị cao đẹp mới để Đình Cơm thi làng Thanh Đớn, sản phẩm của nền văn hoá Đông Sơn - văn minh nông nghiệp lúa nước trên đất tỉnh Thanh sớm trở thành một điểm đến du lịch có sức hấp dẫn, một địa chỉ tìm về cội nguồn đối với du khách trong và ngoài nước trong tiến trình hợp tác và hội nhập quốc tế.

Theo https://www.vanhoadoisong.vn